Η Δρ Anna Lombardi είναι ειδικός στην οπτικοποίηση κλιματικών δεδομένων στην Υπηρεσία για την Κλιματική Αλλαγή του προγράμματος Copernicus (C3S), όπου συντονίζει τον σχεδιασμό και την παραγωγή γραφικών για τις κύριες εκθέσεις και τα προϊόντα παρακολούθησης του κλίματος της Υπηρεσίας. Με αφορμή το συνέδριο Visualising Climate 2026, το οποίο πραγματοποιήθηκε στην Μπολόνια στις 4–6 Νοεμβρίου 2026, παρουσιάζουμε τη ματιά της στη διαδικασία που μετατρέπει τα κλιματικά δεδομένα σε κατανοητές οπτικές ιστορίες:
“Η οπτικοποίηση δεδομένων είναι ένας κλάδος που συναντά την επιστήμη, την επικοινωνία και τον σχεδιασμό. Σε αντίθεση με μια διαδεδομένη παρανόηση, δεν είναι απλώς η διαδικασία να κάνουμε τα γραφήματα «πιο όμορφα». Αφορά τη δημιουργία επιστημονικά τεκμηριωμένων γραφικών, αξιοποιώντας παράλληλα τις αρχές του σχεδιασμού για να προσελκύσουμε την προσοχή, να διευκολύνουμε την κατανόηση, να δημιουργήσουμε συναισθηματική σύνδεση και, τελικά, να κάνουμε την πληροφορία πιο εύκολα απομνημονεύσιμη και αξιοποιήσιμη στην πράξη.
Τα τελευταία τρία χρόνια εργάζομαι στην οπτικοποίηση κλιματικών δεδομένων για την Υπηρεσία C3S, στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετεωρολογικών Προγνώσεων Καιρού (ECMWF). Σε αυτόν τον ρόλο έχω το προνόμιο να συνεργάζομαι στενά με επιστήμονες του κλίματος και μετεωρολόγους, υποστηρίζοντας την αποστολή της Υπηρεσίας C3S να παρέχει μια έγκυρη και έγκαιρη εικόνα του μεταβαλλόμενου κλίματός μας.
Όλο το οπτικό υλικό που παράγουμε αποτελεί αναπόσπαστο μέρος των βασικών εκδόσεων της C3S, μεταξύ των οποίων τα Μηνιαία Κλιματικά Δελτία – Climate Bulletins, τα Σημαντικά γεγονότα για το Παγκόσμιο Κλίμα – Global Climate Highlights και τις Εκθέσεις για την Κατάσταση του Κλίματος στην Ευρώπη — European State of the Climate (ESOTC).
Μετατρέποντας σύνθετες κλιματικές πληροφορίες σε κατανοητά ευρήματα για διαφορετικά κοινά, ελπίζουμε ότι η δουλειά μας συμβάλλει στην αντιμετώπιση τόσο της σκόπιμης παραπληροφόρησης όσο και της διάδοσης ανακριβών πληροφοριών, καθώς και στη λήψη αποφάσεων με βάση τα καλύτερα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα.
Η διαδικασία δημιουργίας
Στην Υπηρεσία C3S, κάθε γραφικό που παράγουμε είναι το τελικό αποτέλεσμα μιας συνεργατικής διαδικασίας, η οποία ξεκινά με τη συλλογή και την ανάλυση επιστημονικών δεδομένων από παρατηρήσεις και αριθμητικά μοντέλα. Παρακολουθούμε καθημερινά ένα ευρύ φάσμα κλιματικών μεταβλητών: τη θερμοκρασία, την υγρασία του εδάφους, τη θερμοκρασία επιφάνειας της θάλασσας, το ύψος του υετού και την έκταση του θαλάσσιου πάγου, μεταξύ άλλων.
Αφού κατανοήσουμε καλά τους αριθμούς που έχουμε μπροστά μας, πειραματιζόμαστε με διαφορετικές οπτικές προσεγγίσεις, μέχρι να βρούμε εκείνη που μεταδίδει αποτελεσματικότερα τα βασικά ευρήματα. Κάθε οπτικοποίηση απαιτεί εξαρχής μια σειρά αποφάσεων: τι πρέπει να συγκριθεί, πόση λεπτομέρεια χρειάζεται, ποιος τύπος γραφήματος αναδεικνύει καλύτερα τα δεδομένα, ποια χρωματική παλέτα είναι καταλληλότερη και πόσες επεξηγηματικές πληροφορίες χρειάζεται το κοινό στο οποίο απευθυνόμαστε. Αυτές οι επιλογές επηρεάζουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύεται η πληροφορία.
Ο ανοιχτός διάλογος με τους επιστήμονες σε όλη τη δημιουργική διαδικασία είναι καθοριστικός για την επιστημονική ακρίβεια και τη σαφήνεια του μηνύματος. Μια λεπτομέρεια που οι ειδικοί θεωρούν αυτονόητη μπορεί να είναι ακριβώς εκείνο το στοιχείο που θα βοηθήσει τους υπόλοιπους να κατανοήσουν καλύτερα τα δεδομένα. Από αυτή την άποψη, το ότι δεν προέρχομαι από την επιστήμη του κλίματος μπορεί να αποτελεί πλεονέκτημα: μου επιτρέπει να εξετάζω τα δεδομένα με φρέσκια ματιά, χωρίς προκαταλήψεις, και να θέτω ελεύθερα οποιαδήποτε ερώτηση μου έρχεται στο μυαλό.
Μέχρι σήμερα, έχω υπάρξει πολύ τυχερή που συνεργάστηκα με πολλούς συναδέλφους ανοιχτούς σε νέες ιδέες, οι οποίοι ενθουσιάστηκαν με την οπτικοποίηση δεδομένων και ήταν πρόθυμοι να πειραματιστούν με νέες προσεγγίσεις. Στόχος μας είναι να εντοπίζουμε την πιο σημαντική ιστορία που αφηγούνται οι αριθμοί και να την αναδεικνύουμε.
Μετατρέποντας τους αριθμούς σε ιστορίες
Ορισμένες φορές, τα ίδια τα δεδομένα διαμορφώνουν φυσικά την αφήγηση και καθορίζουν τον τύπο της οπτικοποίησης που δημιουργούμε. Αυτό συμβαίνει συχνά όταν οι επιστήμονες έχουν ήδη ένα σαφές μήνυμα που θέλουν να μεταδώσουν. Τότε, το γράφημα γίνεται το εργαλείο για να επικοινωνηθεί αυτό το μήνυμα με τον πιο ακριβή και ελκυστικό τρόπο.
Ένα καλό παράδειγμα είναι το infographic της Έκθεσης για την Κατάσταση του Κλίματος στην Ευρώπη 2024 (Εικόνα 1), το οποίο παρουσιάζει την απώλεια παγετώνων στις Άλπεις κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Σχεδιάστηκε σε συνεργασία με ειδικούς στους παγετώνες από το Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης και την Παγκόσμια Υπηρεσία Παρακολούθησης Παγετώνων (WGMS), οι οποίοι παρείχαν τόσο τα δεδομένα όσο και την επιστημονική καθοδήγηση.
Το βασικό μήνυμα ήταν σαφές: οι Άλπεις αποτελούν μία από τις περιοχές του κόσμου όπου οι παγετώνες συρρικνώνονται ταχύτερα. Η πρόκλησή μας ήταν να το παρουσιάσουμε με τρόπο που θα ενθάρρυνε τους ανθρώπους να σταματήσουν, να παρατηρήσουν την εικόνα, να εξερευνήσουν τα δεδομένα και να σκεφτούν τη σημασία όσων βλέπουν.
Σε άλλες περιπτώσεις, η ίδια η διαδικασία οπτικοποίησης βοηθά να σκεφτούμε βαθύτερα τα δεδομένα. Μπορεί να αποκαλύψει μοτίβα και ενδιαφέροντα ευρήματα που διαφορετικά θα περνούσαν απαρατήρητα.
Για παράδειγμα, το διάγραμμα στηλών παρακάτω (Εικόνα 2) δείχνει ότι κάθε ημέρα των ετών 2023, 2024 και 2025 η παγκόσμια μέση θερμοκρασία ήταν περισσότερο από 1°C υψηλότερη από τα προβιομηχανικά επίπεδα. Αυτή η οπτική επιλογή κάνει το μήνυμα πιο ευανάγνωστο σε σύγκριση με άλλους τύπους γραφημάτων. Επιπλέον, η ομαδοποίηση των τιμών σε θερμοκρασιακές κατηγορίες μάς επιτρέπει να προσθέσουμε ένα ακόμη επίπεδο πληροφορίας, χωρίς να επιβαρύνουμε τον αναγνώστη.
Οπτικοποιήσεις που φτάνουν πέρα από την επιστημονική κοινότητα
Η οπτικοποίηση δεδομένων αποτελεί μια ισχυρή γέφυρα ανάμεσα στα επιστημονικά τεκμήρια και στην κατανόησή τους από το κοινό. Τα κλιματικά δεδομένα μπορούν εύκολα να γίνουν αφηρημένα και υπερβολικά τεχνικά, όμως ένα καλά σχεδιασμένο γραφικό μπορεί να μεταδώσει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα κάτι που διαφορετικά θα απαιτούσε σελίδες εξηγήσεων.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το διάγραμμα διαδοχικών κατανομών, γνωστό ως ridgeline plot (Εικόνα 3), το οποίο εμπνεύστηκε από τη δουλειά του Erwan Rivault του BBC και δημοσιεύτηκε στην έκθεση Global Climate Highlights τον Ιανουάριο του 2026. Βασισμένο σε μια ιστορική χρονοσειρά ημερήσιων αποκλίσεων της παγκόσμιας μέσης θερμοκρασίας, το γραφικό αξιοποιεί χρώματα και επεξηγηματικές σημειώσεις για να αποδώσει την έντονη μετατόπιση προς υψηλότερες τιμές που παρατηρείται τις τελευταίες δεκαετίες.
Μετά τη δημοσίευση της έκθεσης, το γράφημα διαδόθηκε ευρέως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Κοινοποιήθηκε από δημοσιογράφους, πολιτικούς και υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, δείχνοντας ότι μπορεί να προσεγγίσει διαφορετικά κοινά πέρα από τους επιστημονικούς κύκλους.
Μία από τις πιο συναρπαστικές πλευρές της δουλειάς μου είναι ότι μερικές φορές μου επιτρέπει να ξεφεύγω από τις παραδοσιακές συμβάσεις του γραφιστικού σχεδιασμού. Σε έργα όπως ο σχεδιασμός του εξωφύλλου της Έκθεσης για την Κατάσταση του Κλίματος στην Ευρώπη (Εικόνα 4), μπορώ να χρησιμοποιήσω αριθμούς, χρώματα και σχήματα, αφήνοντας για λίγο στην άκρη το συνηθισμένο γράφημα δύο αξόνων. Παραμένοντας πιστή στα επιστημονικά δεδομένα, μπορώ να δημιουργήσω πρωτότυπες οπτικές συνθέσεις που αγγίζουν τους ανθρώπους με διαφορετικό τρόπο.
Δημιουργώντας μια παγκόσμια κοινότητα οπτικοποίησης κλιματικών δεδομένων
Η ανάγκη για στενότερη συνεργασία ανάμεσα στην επιστήμη, τον σχεδιασμό και την επικοινωνία οδήγησε στη δημιουργία του Visualising Climate, ενός συνεδρίου αφιερωμένου στην οπτικοποίηση κλιματικών και περιβαλλοντικών δεδομένων. Η ιδέα γεννήθηκε στις αρχές του 2025, μέσα από συζητήσεις μιας διεθνούς ομάδας επιστημόνων και ειδικών στον σχεδιασμό, στην οποία συμμετείχε η Anna Lombardi.
Η πρώτη διοργάνωση πραγματοποιήθηκε στην Μπολόνια, στις 4–6 Νοεμβρίου 2026, με στόχο την ανταλλαγή εργαλείων και τεχνικών, την ενίσχυση της διεπιστημονικής συνεργασίας και τη δημιουργία μιας κοινότητας που συνδέει τα δεδομένα με την οπτική αφήγηση.
Το ενδιαφέρον είχε αποτυπωθεί ήδη πριν από την έναρξη του συνεδρίου: σύμφωνα με το αρχικό άρθρο του C3S, υποβλήθηκαν περισσότερες από 270 προτάσεις για ομιλίες και εργαστήρια, ενώ οι 200 διαθέσιμες θέσεις συμμετοχής είχαν εξαντληθεί τέσσερις μήνες πριν από την εκδήλωση. Η ανταπόκριση αυτή ανέδειξε την ανάγκη για περισσότερους χώρους συνάντησης και ανταλλαγής εμπειριών γύρω από την επικοινωνία της κλιματικής επιστήμης.
Η σημασία αυτής της προσπάθειας συνοψίζεται στα λόγια της Anna Lombardi: «Πιστεύω ότι η οπτικοποίηση δεδομένων αποτελεί ολοένα και πιο απαραίτητη δεξιότητα σε έναν κόσμο που κατακλύζεται από πληροφορίες, οι οποίες ανταγωνίζονται για την προσοχή μας. Η πρόκληση πλέον είναι να παρουσιάζουμε τα επιστημονικά τεκμήρια με τρόπο που το μήνυμά τους να είναι αδύνατο να αγνοηθεί. Αυτό είναι που δίνει κίνητρο στη δουλειά μου κάθε μέρα.»
Πρωτότυπο άρθρο: C3S behind the scenes: making climate data visible | Copernicus